هرقوم و ملتی در طول تاریخ و در سرزمین خود سرمایه هایی دارد که زمینه ساز پیش رفت های مادی، رفاهی و معنوی آن هاست. یکی از این سرمایه های معنوی که فرهنگ و تمدن آن قوم را می سازد، نوشته هایی است در زمینه های گوناگون و از جمله در موضوع تاریخ که به خودی خود بخشی بزرگ از زندگی مردم را در تمام جنبه های رفاهی، عمران، اخلاق، سیاست، آداب و رسوم، علم، شخصیت فردی و اجتماعی، افکار و روحیات، سنن، امثال و بسیاری چیزهای دیگر را بنمایش می گذارد. متاسفانه در برخی کشورها، از جمله ایران، بسیاری از آن نوشته ها در زیر غبار بی توجهی به بوته فراموشی سپرده شده است. در این نوشته هدف آن است تا ضمن معرفی، بازنویسی و تصحیح تاریخ الوزرا یکی از کهن دست نوشته های تاریخی کشورمان بخش مثل های این اثر ارج مند مورد بررسی قرار گیرد.

مقاله حاضر با هدف نشان دادن یکی از زمینه های پژوهشی «تاریخ الوزرا» یعنی زمینه لغوی آن و نیز تبیین و توضیح معانی امثله مندرج در آن، نگاشته شده است. برای این منظور، ابتدا این اثر گران سنگ به مطالعه گرفته شد تا ارزش های تحقیقاتی آن به ویژه در حوزه مباحث لغوی و زبانی تبیین شود. حاصل، آن که کتاب یاد شده اثری بکر برای زمینه های مطالعاتی متعددی از جمله ادبی، تاریخی، جامعه شناسی و... تشخیص داده شد. یکی از محصولات جنبی مطالعه کتاب، استخراج اصطلاحاتی با معانی کنایی و مجازی بود که دست مایه اصلی نگارندگان مقاله حاضر گردید. مبنا و معیار گزینش تعبیرات، برخورداری آنها از معانی غیرحقیقی و نیز نبود معانی آنها در فرهنگ های فارسی بوده است.

در پژوهش حاضر به بررسی داده بنیاد میزان بی نشانی و طبیعی بودن برخی از وندهای فاعلی شامل«-گر، -کار، -مند، -َنده، -سار، -وار، -ا، -ان، -بان و –ار» با رویکردی داده بنیاد در کتاب تاریخ الوزرا (قرن ششم) و در چارچوب صرف طبیعی پرداخته شده است. طبیعی بودن و نشان داری، در بسیاری از حوزه ها ازجمله آموزش زبان کاربرد دارد. باتوجه به تعدد وندهای فاعلی در زبان فارسی، تاکنون پژوهشی تاریخی و داده بنیاد انجام نشده تا مشخص شود که کدام یک از این وندها در قرن ششم بی نشان ترین و در نتیجه، طبیعی ترین، و کدام یک نشان دارترین و غیرطبیعی ترین وند فاعلی بوده است. داده های پژوهش حاضر، از کتاب تاریخ الوزرا با استفاده از نرم افزار انت کانک استخراج شده است؛ پس از شمارش و بررسی تک تک وندهادر بافت کاربردشان مشخص شد که طبیعی ترین وند در «-گر» و غیرطبیعی ترین، وند «-سار» است. همچنین، مشخص شده است که در کتاب موردنظر، وند «-ار» فاعلی نیست و به عنوان وند مفعولی یا مصدری عمل کرده است.

«آثار الوزرا» کتابی است تاریخی به زبان فارسی درشرح احوال و کارهای مهم وزیران، تالیف سیف الدین حاجی بن نظام عقیلی از نویسندگان و دبیران دربار تیموریان در سده نهم هجری. وی این کتاب را میان سالهای 875 و 892 ﻫ.ق به نام و برای خواجه قوام الدین نظام الملک خوافی نوشته است. متن کتاب شامل دو مقاله است که مقاله اول مشتمل بر دوازده باب و مقاله دوم دارای چهار باب است. سوال مهم درباره مختصات زبانی کتاب «آثار الوزرا» این است که این اثر تا چه حد ویژگیهای قرن نهم را داراست؟آنچه به نظر میرسد این است که انشای کتاب «آثار الوزرا» به دلیل اقتباس مولف آن از کتابهای گوناگون، دارای سبکهای مختلف است. گاه سادگی و آراستگی و بلاغت شگفت انگیز ابوالفضل بیهقی و استادش بونصر مشکان را به یاد می آورد و گاه سجعها و موازنه ها و صناعتهای لفظی جامع التواریخ را از نظر میگذراند. گاه نیز انشای آن به سبک رایج و معمول روزگار نویسنده نزدیک شده، و سست و ناهموار و ناپخته میگردد.درصد کاربرد لغات و ترکیبات عربی نسبت به کتابهایی که درقرن نهم تالیف شده اند بیشتر است و لغات مغولی و ترکی بندرت دیده میشوند. جملات بصورت کوتاه بیان شده و گاهی مواردی از اطناب در متن کتاب مشاهده میشود. در این مقاله سعی شده با تجزیه و تحلیل متن کتاب و با بهره جستن از پیشینه تحقیق به بررسی سطح زبانی (آوایی، لغوی، نحوی) گزیده ای ازبابهای کتاب (جمعا یکصد و شش صفحه) از کتاب «آثار الوزرا» پرداخته شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مقدمه و اهداف: سیاست از منابع مختلفی تغذیه می کند که در این میان فلسفه تاریخ همواره یکی از مهمترین این منابع به شمار رفته است. پژوهش حاضر قصد دارد به این سؤال بپردازد که فلسفه تاریخ ایران باستان چگونه به سیاست در اندیشه ایرانشهری تعیّن می بخشد. در واقع فهم چیستی و چگونگی تأثیرات فلسفه تاریخ ایران باستان بر اندیشه سیاسی ایرانشهری مسئله اصلی پژوهش حاضر است.روش ها: پژوهش حاضر برای پاسخ به پرسش اصلی خود نیامند بررسی متونی است که بنیان های نظری ایران باستان در آن انعکاس یافته است. چنین متونی یا از سنخ متون اولیه ایران باستان هستند یا از سنخ تحلیل های ثانویه صورت پذیرفته از آنها. در این مقتضا مسئله اصلی فهم یا ارزیابی فهم های صورت پذیرفته از چنین متونی است. به همین دلیل از روش تفسیری متن محور که در گستره روش های هرمنوتیکی جای دارد استفاده می شود.یافته ها: فلسفه تاریخ ایرانشهری را می توان به چهار بخش سرآغاز هستی، موتور محرکه تاریخ، سیر تاریخ و پایان تاریخ تقسیم کرده و مورد تحلیل قرار داد. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد نزاع در ازل از جدال هورمزد و اهریمن آغاز گشته و در سطوح مختلف تاریخ تجلی می یابد که در سیاست زمینی نیز در همین چارچوب شکل می گیرد. زمان به عنوان مکر زروان برای بازستاندن پادشاهی جهان از اهریمن عامل محرکه تاریخ ایرانشهری تلقی می گردد که سیر تاریخ و گذر زمان بر قدرت هورمزد و نیروهایش افزوده و سلطنت اهریمن را مضمحل می کند. در پایان تاریخ با ظهور سوشیانس جدال آغازین با پیروزی اهورائیان به پایان می رسد و دنیای مادی نیز در زروان بی کرانه محو می گردد. سیاست در گیتی بر مبنای جدال نخستین بنا گشته و به وسیله زمان که تحت تاثیر پیمان اولیه زروان است، کنترل می شود. هر کنشی موعدی دارد که تخطی از آن ممکن نیست. از اینرو زمان خصلتی کاملاً سیاسی می یابد. زمان از بستر و ظرف منفعل رخدادها فراتر رفته و خود تبدیل به کنشگری تعیّن بخش می شود که مراحل تاریخ را می سازد.نتیجه گیری: در اندیشه ایرانشهری فلسفه تاریخ مبنای حاکم بر سایر اصول اندیشگانی است و سامان تمامی حوزه های حیات سیاسی و اجتماعی متأثر از آن است. اساساً با جبرگرایی تاریخی که در سرشت این اندیشه وجود دارد، حیات سیاسی و اجتماعی با تکیه بر آن تعیّن می یابد. در این ساحت «زمان» عاملی اجبارگر و حامل اصلی رخدادها در طول تاریخ است و انسان تنها بازیگریست که از نقش آفرینی آن در چارچوب نمایشنامه ای ازلی استفاده شده است. این زمان است که خصلتی سیاسی داشته و نقش اصلی را در پیشبرد نبرد اهورائیان و اهریمنان دارد. دوگانه اهورایی/ اهریمنی بودن است که بر همه چیز سایه افکنده، هیچ تساهلی را در میان باقی نگذاشته و حیات انسانی را تنها مسیری برای پیکارگری قرار داده است. نبرد دائمی خیر و شر چنین است که تبدیل به عامل اصلی محرک تاریخ می شود. امر سیاسی ایرانشهری نیز در چارچوب این دوگان گرفتار آمده و ناچار وضعیتی سازش ناپذیر برای جهان ایرانشهری خلق کرده و بر این اساس در اندیشه ایرانشهری انسان در «وضعیت سیاسی» زیست می کند؛ وضعیتی که همواره انسان ها در یک سوی این دوگان قرار دادشته و همواره در مواجهه با غیریتی قرار دارند. فلسفه تاریخ نقاط عطف و هنگامه های اساسی تغییر در جهان را نیز تعیین کرده است. در اینجا سیاست نه حاصل اراده کامل شهریاران و عاملان بلکه حاصل اراده زمان است که محقق می گردد.

با توّجه به این که سیمای شیرین در منابعِ تاریخی با سیمای داستانیِ او تفاوت دارد، در این مقاله ابتدا به چگونگیِ جایگاه و موطن او در منابعِ کهنِ فارسی، سریانی، رومی و ارمنی پرداخته ایم؛ در منابعی همچون تاریخ بلعمی و شاه نامه، شیرینْ کنیز و محبوبۀ خسرو است و ذکری هم از موطن و اصالت او نیامده، امّا در منابعی دسته اوّل و هم روزگار با خسرو و شیرینِ تاریخی، همچون رویدادنامۀ سریانی، تاریخ سبئوس، تاریخ تئوفیلاکت سیموکاتا، شیرینْ اهلِ خوزستان و نواحیِ جنوبِ غربیِ ایران شهرِ عهدِ ساسانی یا میان رودان دانسته شده است. امّا این که چرا شیرین که در روایات تاریخی، اهلِ جنوبِ غرب ایران یا خوزستان بوده و در روایاتِ ناحیۀ اران، مبدّل به شاه دختی ارمنستانی شده، برخاسته از چند پیش زمینه و دلیلِ تاریخی دانسته ایم بدین قرار: 1) روایت پردازانِ این قصه خود اهلِ این ناحیه بوده اند و او را از آنِ خود کرده اند؛ 2) خسروپرویز در مقطعی تاریخی در بردع و آذربایجان به سر برده و خاطره اش در آن سامان باقی مانده؛ 3) شیرین خود از اهلِ نصارا و هم کیشِ ارمنیان بوده؛ 4) احتمال خلط و التباس بین مکانی به نام «بیت آرامایه» و «ارمن» و جایگزینی تبارِ ارمنی به جای تبارِ آرامی برای شیرین هم هست. بنابراین قصه پردازانِ اران و ارمن، برای هویت سازی و هم ذات پنداری او را بدانجا نقلِ مکان داده اند.

در دربارهای شاهان و امیران ادوار مختلف تاریخی همواره افرادی متنفذ در تصمیم گیری های مهم حکومتی، آشکار و پنهان نقش داشته اند. از جلوه های بارز نفوذ این افراد، داستان های شفاعت است که در تاریخ ها آمده است. صاحب منصبان دربارها دوستان و دشمنانی داشتند و به سعایت بدخواهان گاهی مورد خشم و غضب سلطان واقع می شدند و شفاعت گری برای بخشش و اعمال نفوذ صاحبان قدرت در این جا رقم می خورد. این پژوهش به روش کتابخانه ای داستان های شفاعت و شیوه های شفاعت گری را در شش کتاب ارزنده تاریخی با اساس قرار دادن «تاریخ بیهقی»، بدین ترتیب؛ تاریخ بیهقی از ابوالفضل بیهقی، «تاریخ بلعمی» از ابوعلی محمد ابن محمد بلعمی، «تاریخ یمینی» از ابوشرف ناصح بن شرف جرفادقانی، «تاریخ زین الاخبار» از ابوسعید گردیزی، «تاریخ بخارا» از ابوبکر محمد النرشخی و «تاریخ سیستان»، بررسی کرده و از ساختار و شباهت ها و تفاوت های این شیوه ها سخن گفته است. تنوع شیوه های شفاعت گری در تاریخ بیهقی بیشترین بسامد و در تاریخ بخارا کمترین بسامد را دارد. از جمله شیوه های شفاعت گری این تاریخ-ها؛ پنهانی و در خلوت به دلایل سیاسی یا غیر سیاسی، در قالب نصیحت، دعا و نیایش، نامه نگاری و. . . است. بیشتر شفاعت ها با شروطی و تعیین مدت زمان مشخص پذیرفته می شوند.